Η Εκκλησία τιμά σήμερα την Ανακομιδή των Λειψάνων του Αγίου Νεκταρίου, μιας από τις πιο αγαπητές μορφές της σύγχρονης Ορθοδοξίας. Η συκοφαντία που τον έδιωξε από την Αλεξάνδρεια, τα δύσκολα χρόνια στην Αθήνα, η Αίγινα και η φήμη αγιότητας που γιγαντώθηκε μετά τον θάνατό του.
Όταν ο Νεκτάριος Κεφαλάς πέθανε το βράδυ της 8ης Νοεμβρίου 1920 σε ένα δωμάτιο του Αρεταίειου Νοσοκομείου, ήταν ένας 74χρονος επίσκοπος που είχε περάσει μεγάλο μέρος της ζωής του κουβαλώντας το βάρος μιας βαριάς συκοφαντίας. Σχεδόν μισό αιώνα αργότερα, το Οικουμενικό Πατριαρχείο τον κατέτασσε επισήμως στο Αγιολόγιο.
Σήμερα θεωρείται ένας από τους δημοφιλέστερους Αγίους της Ορθοδοξίας, με την Αίγινα να αποτελεί τόπο προσκυνήματος για χιλιάδες πιστούς. Στις 3 Σεπτεμβρίου η Εκκλησία δεν τιμά την κοίμησή του – αυτή εορτάζεται στις 9 Νοεμβρίου – αλλά την Ανακομιδή των Ιερών Λειψάνων του.
Από τη Σηλυβρία στην Αλεξάνδρεια και από την Αθήνα στην Αίγινα
Ο Άγιος Νεκτάριος γεννήθηκε ως Αναστάσιος Κεφαλάς την 1η Οκτωβρίου 1846 στη Σηλυβρία της Ανατολικής Θράκης, σε μια πολυμελή και οικονομικά αδύναμη οικογένεια. Σε νεαρή ηλικία έφυγε για την Κωνσταντινούπολη και εργάστηκε για να μπορέσει να συντηρηθεί και να μορφωθεί. Αργότερα βρέθηκε στη Χίο, όπου εργάστηκε ως δάσκαλος.
Το 1876 εκάρη μοναχός στη Νέα Μονή Χίου και έλαβε το όνομα Λάζαρος. Όταν χειροτονήθηκε διάκονος, ονομάστηκε Νεκτάριος – το όνομα με το οποίο θα γινόταν γνωστός σε ολόκληρο τον ορθόδοξο κόσμο. Οι σπουδές του τον οδήγησαν στην Αθήνα και στη Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Στη συνέχεια βρέθηκε στην Αλεξάνδρεια, κοντά στον Πατριάρχη Σωφρόνιο Δ΄.
Η άνοδός του ήταν γρήγορη. Το 1889 χειροτονήθηκε Μητροπολίτης Πενταπόλεως. Και τότε άρχισε η πιο οδυνηρή περίοδος της ζωής του.
Ο Νεκτάριος είχε αποκτήσει μεγάλη δημοτικότητα μεταξύ κληρικών και πιστών. Ακριβώς αυτή η δημοτικότητα φαίνεται ότι προκάλεσε φόβους και αντιζηλίες στο περιβάλλον του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας. Άνθρωποι του εκκλησιαστικού περιβάλλοντος καλλιέργησαν την υποψία ότι ο νεαρός Μητροπολίτης φιλοδοξούσε να διαδεχθεί τον ηλικιωμένο Πατριάρχη. Οι κατηγορίες δεν αποδείχθηκαν. Ωστόσο, ο Νεκτάριος απομακρύνθηκε από τη θέση του.
Δεν καθαιρέθηκε από την ιεροσύνη ούτε καταδικάστηκε για κάποιο εκκλησιαστικό παράπτωμα. Στην πράξη, όμως, βρέθηκε απομονωμένος και αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την Αίγυπτο. Όταν έφτασε στην Αθήνα το 1890, η αρχιερατική ιδιότητά του δεν ήταν αρκετή για να του εξασφαλίσει μια εύκολη νέα αρχή. Έζησε περίοδο οικονομικής στενότητας και δυσκολεύτηκε ακόμη και να βρει εκκλησιαστική θέση.
Τελικά διορίστηκε ιεροκήρυκας στην Εύβοια και αργότερα στη Φθιώτιδα και τη Φωκίδα. Το 1894 ανέλαβε διευθυντής της Ριζαρείου Εκκλησιαστικής Σχολής στην Αθήνα. Εκεί έμεινε περισσότερο από μία δεκαετία και απέκτησε μεγάλη επιρροή στους μαθητές του, όχι μόνο ως θεολόγος και εκπαιδευτικός αλλά κυρίως για τον τρόπο ζωής του.
Οι αφηγήσεις για εκείνη την περίοδο τον παρουσιάζουν να εκτελεί ακόμη και ταπεινές εργασίες μέσα στη Σχολή, παρά το επισκοπικό του αξίωμα.
Στις αρχές του 20ού αιώνα ο Νεκτάριος συνδέθηκε με μια μικρή γυναικεία μοναστική κοινότητα στην Αίγινα. Εκεί δημιουργήθηκε η Ιερά Μονή Αγίας Τριάδος, η οποία θα γινόταν το τελευταίο μεγάλο έργο της ζωής του. Μετά την αποχώρησή του από τη Ριζάρειο εγκαταστάθηκε μόνιμα στην Αίγινα.
Δίδασκε, έγραφε, εξομολογούσε, εργαζόταν μαζί με τις μοναχές και συμμετείχε ακόμη και στις χειρωνακτικές εργασίες του μοναστηριού. Η φήμη του εξαπλωνόταν πλέον ανάμεσα στους κατοίκους του νησιού. Πολλοί τον θεωρούσαν άγιο ήδη όσο ζούσε.
Το 1920 η υγεία του επιδεινώθηκε. Μεταφέρθηκε στην Αθήνα και εισήχθη στο Αρεταίειο Νοσοκομείο, όπου διαγνώστηκε με σοβαρή ασθένεια. Πέθανε τη νύχτα της 8ης προς 9η Νοεμβρίου 1920. Ήταν 74 ετών.
Μετά τον θάνατό του το σώμα του μεταφέρθηκε στην Αίγινα και ενταφιάστηκε στη μονή που είχε ιδρύσει.
Η Ανακομιδή των Λειψάνων
Η σημερινή εορτή συνδέεται με την Ανακομιδή των Ιερών Λειψάνων του Αγίου Νεκταρίου, η οποία πραγματοποιήθηκε στις 3 Σεπτεμβρίου 1953.
Περισσότερες από τρεις δεκαετίες είχαν περάσει από τον θάνατό του. Η ανακομιδή ενίσχυσε ακόμη περισσότερο την ήδη ισχυρή τιμή του μεταξύ των πιστών και η 3η Σεπτεμβρίου καθιερώθηκε ως δεύτερη σημαντική ημέρα εορτασμού του, μαζί με την 9η Νοεμβρίου, ημέρα της κοίμησής του.
Τα λείψανά του φυλάσσονται στην Αίγινα, όπου βρίσκεται σήμερα ένα από τα μεγαλύτερα και γνωστότερα προσκυνήματα της Ελλάδας.
Η επίσημη αγιοκατάταξη του Νεκταρίου έγινε το 1961 από το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Ήταν μια ασυνήθιστα σύντομη χρονική απόσταση από τον θάνατό του – μόλις τέσσερις δεκαετίες.
Ιδιαίτερα εντυπωσιακή είναι και η μεταγενέστερη εξέλιξη της ιστορίας του με το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας. Το 1998, περισσότερο από έναν αιώνα μετά την απομάκρυνσή του από την Αίγυπτο, το Πατριαρχείο προχώρησε σε επίσημη αποκατάσταση της μνήμης του.
Η ιστορία ενός επισκόπου που έφυγε από την Αλεξάνδρεια υπό το βάρος κατηγοριών έκλεινε έτσι, έστω και έναν αιώνα αργότερα, με μια συμβολική δικαίωση.
Ο Άγιος Άνθιμος της Νικομήδειας
Στις 3 Σεπτεμβρίου τιμάται επίσης ο Άγιος Άνθιμος, Επίσκοπος Νικομήδειας, ένας από τους σημαντικούς Ιερομάρτυρες των μεγάλων διωγμών των αρχών του 4ου αιώνα.
Η Νικομήδεια αποτελούσε τότε σημαντικό διοικητικό κέντρο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και εκεί εκδηλώθηκε με ιδιαίτερη σφοδρότητα ο διωγμός του Διοκλητιανού. Ο Άνθιμος ήταν επίσκοπος της πόλης όταν ξέσπασαν οι διώξεις.
Σύμφωνα με την παράδοση, παρέμεινε κοντά στους χριστιανούς της περιοχής, συνελήφθη και τελικά αποκεφαλίστηκε επειδή αρνήθηκε να θυσιάσει στα είδωλα.
Ο Όσιος Θεόκτιστος και ο Μέγας Ευθύμιος
Ο Όσιος Θεόκτιστος έζησε τον 5ο αιώνα και συνδέθηκε στενά με μία από τις σημαντικότερες μορφές του μοναχισμού της Παλαιστίνης, τον Μέγα Ευθύμιο.
Οι δύο ασκητές αποσύρονταν μαζί στην έρημο για μεγάλες περιόδους προσευχής και άσκησης. Σε μία από αυτές τις εξορμήσεις εγκαταστάθηκαν σε σπήλαιο, γύρω από το οποίο δημιουργήθηκε σταδιακά μοναστική κοινότητα. Ο Θεόκτιστος ανέλαβε την καθοδήγησή της, ενώ ο Ευθύμιος συνέχισε περισσότερο την ερημιτική ζωή.
Η συνεργασία τους αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα των δύο δρόμων που αναπτύχθηκαν στον πρώιμο μοναχισμό: της απομόνωσης του ερημίτη και της οργανωμένης κοινοβιακής ζωής.
Η Οσία Φοίβη η Διακόνισσα
Ξεχωριστή μορφή του σημερινού εορτολογίου είναι η Οσία Φοίβη η Διακόνισσα, καθώς δεν τη γνωρίζουμε μόνο από μεταγενέστερη παράδοση.
Το όνομά της βρίσκεται στην ίδια την Καινή Διαθήκη. Στο τέλος της προς Ρωμαίους Επιστολής, ο Απόστολος Παύλος συστήνει στους χριστιανούς της Ρώμης τη Φοίβη, την οποία χαρακτηρίζει «διάκονον» της Εκκλησίας στις Κεγχρεές, το ανατολικό λιμάνι της αρχαίας Κορίνθου.
Ο Παύλος ζητεί να τη δεχθούν και να τη βοηθήσουν σε ό,τι χρειαστεί, αναφέροντας ότι η ίδια είχε προσφέρει βοήθεια σε πολλούς, ακόμη και σε εκείνον.
Για τον λόγο αυτό η Φοίβη αποτελεί μία από τις σημαντικότερες γυναικείες μορφές των πρώτων χριστιανικών κοινοτήτων και κεντρικό πρόσωπο στη συζήτηση για τον ρόλο των διακονισσών στην αρχαία Εκκλησία.
Ο Πολύδωρος από τη Λευκωσία
Σήμερα τιμάται επίσης ο Άγιος Πολύδωρος ο Νεομάρτυρας, με καταγωγή από τη Λευκωσία.
Ανήκει στους Νεομάρτυρες των χρόνων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και η παράδοση της Εκκλησίας διασώζει την επιστροφή του στη χριστιανική πίστη και την άρνησή του να την αποκηρύξει παρά την απειλή του θανάτου.
Η μνήμη του διατηρείται ιδιαίτερα στην Κύπρο, όπου τιμάται ως μία από τις μορφές που συνδέθηκαν με την ορθόδοξη ταυτότητα του νησιού κατά την περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας.
Οι Άγιοι Χαρίτων, Αριστίων και Αρχοντίων
Το εορτολόγιο της 3ης Σεπτεμβρίου συμπληρώνουν ο Άγιος Χαρίτων ο Μάρτυρας, ο Άγιος Αριστίων ο Ιερομάρτυρας και ο Άγιος Αρχοντίων ο Μάρτυρας.
Για ορισμένες από αυτές τις μορφές οι πληροφορίες που έχουν διασωθεί είναι περιορισμένες και προέρχονται κυρίως από τη συναξαριακή παράδοση.
Ο Αριστίων τιμάται ως επίσκοπος και Ιερομάρτυρας των πρώτων χριστιανικών αιώνων, ενώ ο Χαρίτων και ο Αρχοντίων συγκαταλέγονται στους Μάρτυρες που διατήρησαν την πίστη τους παρά τους διωγμούς.
Το μήνυμα της ημέρας
Η ιστορία του Αγίου Νεκταρίου έχει μια ιδιαιτερότητα: δεν ανήκει σε έναν μακρινό κόσμο για τον οποίο διαθέτουμε μόνο θρύλους και αποσπασματικές μαρτυρίες.
Έζησε μέχρι το 1920, δίδαξε στην Αθήνα, ταξίδεψε με πλοία που γνωρίζουμε, νοσηλεύτηκε σε νοσοκομείο που λειτουργεί ακόμη. Και όμως το πιο δυνατό κομμάτι της ιστορίας του παραμένει διαχρονικό. Ένας άνθρωπος μπορεί να χάσει τη θέση του, να συκοφαντηθεί και να περάσει χρόνια χωρίς τη δικαίωση που περιμένει. Ο Νεκτάριος δεν έζησε αρκετά για να δει όσα ακολούθησαν. Η δικαίωση ήρθε αργότερα – και ίσως ακριβώς γι’ αυτό η ιστορία του εξακολουθεί να αγγίζει τόσο πολλούς ανθρώπους.
Σε ποιους λέμε «χρόνια πολλά»
Την ονομαστική τους γιορτή έχουν σήμερα οι:
-
- Άνθιμος, Άνθιμη, Ανθιμία
- Αριστέα, Αρίστη, Αρέστια, Αρεστία, Αριστίων, Αριστίωνας, Αριστέας
- Αρχοντής, Αρχοντίων, Αρχοντίωνας, Αρχοντία, Αρχοντή, Αρχοντούλα, Αρχόντισσα
- Πολύδωρος, Πολύδωρας, Πόλης, Πολυδώρης, Πόλη, Πολυδώρα, Πόλα, Πολυδώρη
- Φοίβος, Φοίβη
