Αντίσταση στην ακύρωση της ιστορίας και της κοινότητας

Τη δεκαετία του 1990, η Užupis –μια γειτονιά της Λιθουανίας– αυτοανακηρύχθηκε σε «δημοκρατία των καλλιτεχνών». Οι δημιουργοί και ταυτόχρονα κοινωνικά περιθωριοποιημένα υποκείμενα κατέλαβαν και αναζωογόνησαν μια εγκαταλελειμμένη, υποβαθμισμένη συνοικία της πόλης. Το 1998 η Užupis διακήρυξε συμβολικά την ανεξαρτησία της, απέκτησε δικό της «σύνταγμα», δικές της πολιτιστικές πρακτικές, λειτουργώντας ως παράδειγμα κοινοτικής αυτονομίας. Βάσει της συλλογιστικής της Τζούντιθ Μπάτλερ η Užupis υπήρξε μια επιτελεστική συγκρότηση πολιτικής ύπαρξης.

Αυτό σημαίνει πως σώματα που δεν είχαν θεσμική ισχύ εμφανίστηκαν συλλογικά και παρήγαγαν έναν άλλο τρόπο κατοίκησης και τους όρους της αναγνωσιμότητάς τους καθώς δεν προσδοκούσαν να αναγνωριστούν από το κράτος.

Τα Κατειλημμένα Προσφυγικά στην Αλεξάνδρας συγκροτούν κάτι ανάλογο. Ο Victor Turner θα το ονόμαζε liminal communitas, δηλαδή μια μεταιχμιακή κοινότητα όπου αναστέλλονται οι κανονικές ιεραρχίες και αναδύονται μορφές ισότιμης συνύπαρξης. Παράλληλα τα Προσφυγικά είναι ένα αστικό σύμπτωμα που θυμίζει στην ελληνική μητρόπολη αυτό που θα ήθελε να ξεχάσει: ότι συγκροτήθηκε πάνω σε διαδοχικές μετακινήσεις πληθυσμών και αποκλεισμούς. Σήμερα περισσότεροι από τετρακόσιοι κάτοικοι, διαφορετικών εθνικοτήτων, μετανάστες και αλληλέγγυοι οργανώνουν την καθημερινότητα μέσα από συνελεύσεις, αυτοδιαχείριση και άτυπους κώδικες φροντίδας ενώ κάποια μέλη της αυτοοργανωμένης κοινότητας με εμβληματική φιγούρα τον Αριστοτέλη Χαντζή πραγματοποιούν απεργία πείνας «μέχρι θανάτου», διαμαρτυρόμενοι για το σχέδιο ανάπλασης των Προσφυγικών και την καταστολή που ασκούν οι Αρχές.

Το σχέδιο «αξιοποίησης» των Προσφυγικών εμφανίζεται ως τεχνοκρατικός εξορθολογισμός αλλά για τους κατοίκους ισοδυναμεί με ακύρωση της ιστορίας τους, σε μια αβίωτη για εκείνους μητρόπολη που υποκύπτει καθημερινά ολοένα και περισσότερο στον εξευγενισμό και στην τουριστικοποίηση, εντείνοντας ακόμα περισσότερο τη στεγαστική κρίση.

Συνεπώς η απεργία πείνας αποκτά μια άλλη βαρύτητα για όλους μας. Και ιδίως για εκείνους που το κυρίαρχο σύστημα έχει καταστήσει σε επισφάλεια. Η άρνηση τροφής είναι πράξη που εκθέτει τη γυμνή ζωή στο πεδίο της εξουσίας, αναγκάζοντας την κοινωνία να αντικρίσει αυτό που συνήθως αποσιωπά: ότι η πολιτική κυριαρχία ασκείται πρωτίστως πάνω στη δυνατότητα κάποιου να κατοικεί, να αναπνέει, να ανήκει. Η σοβαρή επιδείνωση της υγείας του απεργού πείνας μετέφερε την πολιτική αντιπαράθεση στο επίπεδο της βιοπολιτικής, σε μια πόλη όπου η κατοικία μετατρέπεται ολοένα και περισσότερο σε χρηματοπιστωτικό αντικείμενο.

Το ελληνικό κράτος όμως δυσκολεύεται απέναντι σε τέτοιους χώρους γιατί αυτοί αμφισβητούν τη βιοπολιτική του λογική, δηλαδή το ποιος κατοικεί πού, με ποια νομιμότητα, με ποια ταξινόμηση. Οφείλει ωστόσο να κατανοήσει επειγόντως πως τα Κατειλημμένα Προσφυγικά της λεωφόρου Αλεξάνδρας συνιστούν κάτι περισσότερο από έναν χώρο αντίστασης απέναντι στην κρατική εκκένωση ή την αστική «ανάπλαση».

Μπορεί να επιτευχθεί μια αναβάθμιση των εγκαταστάσεων δίχως να καταστραφεί το κοινωνικό ασυνείδητο, δίχως να εκτοπιστούν οι «ένοικοι», δεδομένου πως η κοινότητα δεν είναι ένα απλό άθροισμα σωμάτων, είναι ένας συλλογικός δεσμός που παράγει υποκειμενικότητα.

Τόσο η Užupis στο Βίλνιους όσα και τα Προσφυγικά στην Αλεξάνδρας μάς δείχνουν όλα όσα πρέπει να αποφύγει η πολιτεία όταν επιχειρεί να «αναπλάσει» περιοχές με ισχυρό ιστορικό και κοινωνικό φορτίο γιατί έχει μάθει να αντιμετωπίζει τέτοιους χώρους ως πρόβλημα προς εξυγίανση. Στην περίπτωση της Užupis ήδη η αντίσταση της αυτόνομης κοινότητας καλλιτεχνών απορροφήθηκε από τη νεοφιλεύθερη αγορά με αποτέλεσμα η συνοικία να γίνει μέρος του τουρισμού της λιθουανικής πρωτεύουσας.

Η πρόκληση για την ελληνική πολιτεία είναι να αποφευχθεί η μουσειοποίηση της καθημερινότητας των κατοίκων της αυτοοργανωμένης κοινότητας, δηλαδή να πάψει μια κοινότητα να ζει για τον εαυτό της και να αρχίσει να παίζει τον εαυτό της για τους επισκέπτες. Το μεγάλο στοίχημα ωστόσο αφορά τη διαχείριση της ιστορίας και της μνήμης αυτού του τόπου και κυρίως το τέλος παραγωγής νεοαστέγων μέσα από τις νεοφιλελεύθερες πολιτικές που έχουν καταστήσει τη στέγη ως κάτι το μη αυτονόητο για όλους μας.